Gdy we wrześniu 1939 r. Polska została zaatakowana przez III Rzeszę oraz Rosja Radziecka  – pomimo porażki militarnej – nie skapitulowała. Niemal od razu odtworzyła swe władze na uchodźstwie oraz w okupowanym przez najeźdźców kraju, gdzie z czasem powstało Polskie Państwo Podziemne. Na czele walczącego Narodu stanęli przywódcy, którym przyszło stawić czoła wyjątkowym wyzwaniom. Wszyscy oni za przywiązanie do idei wolnej ojczyzny i wierną służbę Rzeczypospolitej zapłacili wysoką cenę: wygnania, więzienia, życia.
Polskie Państwo Podziemne, czyli tajne struktury państwa polskiego, było fenomenem na skalę światową i jedynym w swoim rodzaju zjawiskiem w dziejach antyhitlerowskiego ruchu oporu w Europie. Pomimo zajęcia i okupowania terytorium Polski przez Niemców i Sowietów, oraz bezwzględnego terroru wprowadzonego przez okupantów, w kraju funkcjonowały wszystkie państwowe organa, zarówno cywilne, jaki i wojskowe. Działało państwo podziemne posiadające konstytucyjne organa: administrację – Delegatura Rządu RP na Kraj, sądownictwo, siły zbrojne – Armia Krajowa, parlament – Polityczny Komitet Porozumiewawczy, Rada Jedności Narodowej. Jego struktury podlegały bezpośrednio legalnym władzom II Rzeczypospolitej i zapewniały konstytucyjną ciągłość działalności państwa polskiego na jego własnym terytorium.

Konspiracyjne władze zajęły się również organizacją i wspomaganiem różnych dziedzin życia publicznego, które były zakazane przez Niemców, takimi jak szkolnictwo, kultura i nauka, czy opieka społeczna. Mimo że okupant zamknął szkoły średnie i wyższe, Polacy mogli nadal się kształcić. Rozwinięto znakomicie funkcjonującą sieć tajnego nauczania. W końcu października 1939 r. powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON). W sumie, w tajne nauczanie wciągniętych było ok. 15 tys. nauczycieli oraz ok. 230 tys. uczniów i studentów. Do 1944 r. wydano kilkanaście tysięcy świadectw maturalnych, kilka tysięcy dyplomów i kilkaset doktoratów. Konspiracyjne nauczanie było szczególnie ważne, ponieważ Niemcy i Sowieci przez cały czas mordowali lub wywozili przedstawicieli polskiej inteligencji.

         Po kapitulacji Powstania Warszawskiego zarówno Rada Jedności Narodowej, jak i Delegatura Rządu kontynuowały dotychczasową działalność, jednak odbywało się to w zmienionych warunkach. Warszawa została zniszczona, ludność musiała opuścić miasto. Naczelne władze Polskiego Państwa Podziemnego podjęły działalność w Częstochowie (Komenda Główna Armii Krajowej), Krakowie, a następnie w Piotrkowie Trybunalskim (Delegat Rządu i przewodniczący Rady Jedności Narodowej), oraz w miejscowościach pod Warszawą (inni pracownicy Rady, komórki organizacyjne Delegatury). Jednak łączność między nimi była bardzo ograniczona, a dodatkowo znaczne obszary państwa polskiego były już zajęte przez Armię Radziecką i przez to odcięte od reszty kraju.

%foto UMDT  %foto UMDT27 marca 1945 władze sowieckie aresztowały i wywiozły do Rosji 16 przywódców Polski Podziemnej. Wkrótce zapadła decyzja o likwidacji zarówno Delegatury Rządu RP na Kraj, jak i rozwiązaniu Rady Jedności Narodowej. Decyzję o likwidacji Delegatury podjęto na posiedzeniu Rady w dniu 1 lipca, sama Rada zaś rozwiązała się 6 lipca 1945 r. Wydała jeszcze dwie odezwy: „Do Narodu Polskiego i Narodów Zjednoczonych (przypominający wojenne cele państwa polskiego oraz „Testament Polski Walczącej”(zawierający żądania m.in. wycofania wojsk radzieckich z Polski, zaprzestania prześladowań żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego, wprowadzenia ustroju demokratycznego, przeprowadzenia w kraju reform społecznych i gospodarczych).

         Ostatni Żołnierz Polski Podziemnej, który nie złożył broni, zginął samotnie, walcząc z SB i ZOMO, 21 X 1963 r. Józef Franczak, pseud. „Laluś”, „Lalek”, poświęcił życie za wolność ojczyzny, której nie doczekał. Ostatni Żołnierze Polski Podziemnej opuszczali więzienia na początku lat 70. XX wieku.

%foto UMDT  %foto UMDT
Przywódcami Polski Walczącej byli:

Władysław Raczkiewicz – Prezydent RP na uchodźstwie, który zmarł na emigracji w Wielkiej Brytanii w 1947 r.

Generał broni Władysław Sikorski – Premier Rządu RP na uchodźstwie Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych, który zginął w katastrofie lotniczej w 1943 r.

Stanisław Mikołajczyk – Premier Rządu RP na uchodźstwie, który zmarł na emigracji w USA w 1966 r.

Tomasz Arciszewski – Premier Rządu RP na uchodźstwie, który zmarł na emigracji w Wielkiej Brytanii w 1955 r.

Generał broni Kazimierz Sosnkowski „Godziemba” – Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych Komendant Główny Związku Walki Zbrojnej, który zmarł na emigracji w Kanadzie w 1969 r.

Generał dywizji Tadeusz Komorowski „Bór” – Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych, Dowódca Armii Krajowej, w niewoli niemieckiej w latach 1944–1945, zmarł na emigracji w Wielkiej Brytanii w 1966 r.

Generał brygady Michał Tokarzewski-Karaszewicz „Torwid” – Dowódca Służby Zwycięstwu Polski, więziony przez Sowietów w latach 1940–1941 zmarł na emigracji w 1964 r.

Generał dywizji Stefan Rowecki „Grot” – Komendant Główny Związku Walki Zbrojnej, Dowódca Armii Krajowej, uwięziony przez Niemców w 1943 r. i zamordowany w 1944 r.

Generał brygady Leopold Okulicki „Niedźwiadek” – ostatni Dowódca Armii Krajowej, uwięziony przez Sowietów w 1945 r. zmarł w więzieniu w ZSRS w 1946 r.

Cyryl Ratajski „Wartski” – Delegat Rządu RP na Kraj, który zmarł w okupowanej Warszawie w 1942 r.

Jan Piekałkiewicz „Wernic” – Delegat Rządu RP na Kraj, uwięziony i zamordowany przez Niemców w 1943 r.

Jan Stanisław Jankowski „Soból” – Delegat Rządu RP na Kraj, wicepremier kierujący Krajową Radą Ministrów, aresztowany w 1945 r., zmarł w więzieniu w ZSRS w 1953 r.

Stefan Korboński „Zieliński” – pełniący obowiązki Delegata Rządu RP na Kraj, który zmarł na emigracji w USA w 1989 r.

Kazimierz Pużak „Seret” – Przewodniczący Rady Jedności Narodowej, uwięziony przez Sowietów w 1945 r. i ponownie przez polskich komunistów w 1947 r., zmarł zamęczony w więzieniu w Rawiczu w 1950 r.

 Pamiętajmy o bohaterach Polskiego Państwa Podziemnego,
bo przecież „My z niego wszyscy…”

%foto UMDT  %foto UMDT          %foto UMDT  %foto UMDT

źródło: PAP/ IPN